Kimya Nasıl Çalışılır?

Kimya, öğrencilerin en çok "ne kadar çalışsam da olmuyor" dediği ders. Sebep genelde çalışma süresi değil, tek bir yöntemin iki farklı konu tipine uygulanması. Kimya nasıl çalışılır sorusunun cevabı bu ayrımla başlıyor.

Kimya neden tek yöntemle çalışılamıyor? #

Kimyanın içinde birbirinden çok farklı iki tür konu var.

Bir tarafta ezber ve örüntü ağırlıklı konular: periyodik sistem, bağlar, organik kimya, günlük hayat kimyası. Bunlar tanıma ve hatırlama istiyor.

Diğer tarafta hesap ağırlıklı konular: mol, gazlar, çözeltiler, denge, elektrokimya. Bunlar matematik gibi çalışılıyor; soru çözerek.

Aynı yöntem ikisine de uygulandığında sonuç kötü oluyor. Ezber konularına matematik gibi yaklaşan öğrenci soru çözerken sürekli bilgiye dönüyor; hesap konularını okuyarak çalışan öğrenci ise sınavda hiçbirini çözemiyor.

Bu ayrımın hangi konuda hangi tarafta olduğu kimya konuları ve soru dağılımı yazısındaki tabloda veriliyor.

Ezber tarafı nasıl çalışılmalı? #

Ezber konularının kuralı kısalık ve süreklilik. Haftada bir kez iki saat değil, her gün on beş dakika.

İşleyen yöntem kapalı kitap hatırlama. Konu başlığı yazılır, kitap kapatılır ve hatırlananlar boş kâğıda dökülür.

Bu yöntem okumaktan zor geliyor ve zorluğun kendisi işin özü. Okumak tanıdıklık üretiyor, hatırlama üretmiyor.

Aralıklar artan biçimde olmalı: aynı gün, iki gün sonra, bir hafta sonra, üç hafta sonra. Bu düzenin ayrıntısı konu tekrarı nasıl yapılır yazısında.

Tepkime denklemleri için ek bir kural var: okunmaz, yazılır. Bir denklemi gözden geçirmek ile boş kâğıda yeniden yazmak arasında kalıcılık açısından büyük fark var.

Periyodik sistem nasıl öğrenilir? #

Periyodik sistem, en yanlış çalışılan başlıklardan biri. Yüz element ezberlemeye çalışmak hem gereksiz hem imkânsız.

Gerçekte ezberlenmesi gerekenler sınırlı:

• İlk 20 element, sırasıyla ve sembolleriyle
• Grup adları ve her grubun genel özelliği
• Geçiş metallerinden sık çıkanlar: demir, bakır, çinko, gümüş

Geri kalan her şey eğilim kurallarından çıkıyor. Atom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi, elektronegatiflik ve metalik özellik; dördü de periyodik tabloda yönlü değişiyor.

Bu dört eğilim öğrenildiğinde, herhangi iki element karşılaştırılabiliyor. Tek tek element özelliği ezberlemeye gerek kalmıyor.

Hesap tarafı nasıl çalışılmalı? #

Hesap konuları matematik gibi çalışılıyor: anlatım, sonra soru, sonra daha çok soru.

Oran da matematikteki gibi olmalı. Bir saatlik konu anlatımının ardından en az iki saat soru çözümü.

Hesap konularında en kritik nokta mol kavramı. Bu başlık doğrudan az soru getiriyor ama gazlar, çözeltiler ve stokiyometrinin tamamında kullanılıyor.

Mol kavramında eksiği olan bir öğrenci, üstteki üç konuda da tıkanıyor ve tıkanmanın sebebini o konulara bağlıyor. Oysa sorun bir alt katmanda.

Pratik bir kontrol: mol-kütle-hacim-tanecik sayısı arasındaki dönüşümleri yardımsız yapabiliyor musunuz? Yapamıyorsanız ileri konulara geçmek erken.

Örnek: bir haftalık kimya programı #

Aşağıdaki program sayısal hedefleyen bir öğrenci için, haftada 3,5 saat üzerinden kuruldu.

Günlük on beş dakikalık blok, programın en önemli parçası ve en çok atlanan parçası.

Bu blok olmadan ezber konuları sınav yaklaştıkça yeniden çalışılması gereken bir yük hâline geliyor. Günlük tekrarla çalışıldığında ise mayısta hatırlanıyor oluyor.

Salı ve perşembe arasındaki bir günlük boşluk kasıtlı. Araya giren gün, konunun oturup oturmadığını gösteriyor.

Soru çözerken nelere dikkat edilmeli? #

Kimyada yanlışların sebebi genelde üç başlıkta toplanıyor ve üçünün çözümü farklı.

Birincisi bilgi eksiği. Bir tanım, bir kural ya da bir tepkime bilinmiyor. Çözümü konu tekrarı.

İkincisi birim ve katsayı hatası. Tepkime denklemi denkleştirilmemiş ya da mol oranı yanlış alınmış. Çözümü ara adımları yazmak.

Üçüncüsü kavram karışması. Asit-baz ile tampon, hız ile denge, indirgenme ile yükseltgenme sık karışan çiftler. Çözümü karşılaştırmalı tablo yapmak.

Üçüncü madde için basit bir alışkanlık işe yarıyor: karışan iki kavramı yan yana iki sütuna yazıp farklarını listelemek. Bu tablo bir kez yapıldığında karışma büyük ölçüde bitiyor.

Kimya nasıl çalışılır: tepkime denklemleri nasıl kalıcı olur? #

Tepkime denklemleri, kimyanın en çok unutulan bilgisi ve unutulmasının sebebi çalışma biçiminde.

Denklemler genelde okunarak çalışılıyor. Kitapta görülen bir denklem anlaşılıyor ve geçiliyor.

Bu yöntem hiçbir kalıcılık üretmiyor. Bir denklem ancak boş kâğıda yeniden yazıldığında öğreniliyor.

İkinci sorun, denklemlerin tek tek ezberlenmeye çalışılması. Oysa tepkimeler sınırlı sayıda tipe giriyor.

Yanma tepkimeleri bir tip: bir madde oksijenle birleşiyor ve genelde karbondioksit ile su veriyor. Tip bilindiğinde, daha önce görülmemiş bir maddenin yanma denklemi de yazılabiliyor.

Nötrleşme bir başka tip: asit ve baz birleşiyor, tuz ve su veriyor. Yine kalıp sabit.

Çökelme tepkimeleri de kurallı. Çözünürlük kuralları bilindiğinde hangi ürünün çökeceği tahmin edilebiliyor.

İndirgenme-yükseltgenme ise elektron alışverişine dayanıyor. Hangi maddenin elektron verdiği yükseltgenme basamaklarından çıkarılıyor.

Dört tip ve her birinin kalıbı sabit. Ezberlenecek şey yüzlerce denklem değil, dört kalıp.

Denklem denkleştirme de ayrı bir beceri ve pratik istiyor. Kural basit: her elementin atom sayısı iki tarafta eşit olmalı.

Uygulamada işe yarayan sıra şu: önce karbon, sonra hidrojen, en son oksijen. Oksijeni sona bırakmak, geri dönüp düzeltme ihtiyacını azaltıyor.

Denkleştirilmemiş bir denklemle yapılan mol hesabı her zaman yanlış çıkıyor ve bu, hesap sorularındaki en yaygın hata.

Pratik öneri: her mol sorusuna başlamadan önce denklemin denkleştirilip denkleştirilmediğini kontrol edin. Beş saniyelik bir kontrol, sorunun tamamını kurtarıyor.

Kimyada deneme analizi nasıl yapılır? #

Kimya testinin analizi, dersin ikili yapısı nedeniyle iki ayrı başlıkta yapılmalı.

Birinci başlık ezber ve kural soruları. Bu sorularda yanlış, doğrudan bilgi eksiğini gösteriyor.

Çözümü basit: o konunun günlük tekrar kâğıdına eklenmesi. Ek soru çözmek gerekmiyor; tekrar aralığı kısaltılıyor.

İkinci başlık hesap soruları. Burada yanlışın üç farklı sebebi olabiliyor ve ayrım yapılmadan çözüm bulunamıyor.

İlk sebep, denklemin denkleştirilmemiş olması. Bu, mol sorularındaki en yaygın hata ve tamamen önlenebilir.

İkinci sebep, birim dönüşümü. Gram ile mol, litre ile mililitre arasındaki dönüşümler atlanıyor.

Üçüncü sebep, kavramsal yanlış. Formül doğru uygulanıyor ama yanlış maddenin molü hesaplanıyor.

Üç sebep ayrı işaretlendiğinde, hangisinin tekrarladığı görünür oluyor. Genelde tek bir sebep öne çıkıyor.

Analizde ikinci bir boyut daha var: hangi konudan kaç soru geldiği ve kaçının yapıldığı.

Kimya testi az sorulu olduğu için tek bir konudan gelen iki soru, testin önemli bir kısmı. Blok bazlı kayıt bu yüzden değerli.

Üçüncü boyut süre. Kimya hesap soruları uzun sürüyor ve bir soruya üç dakika harcamak, iki soruyu kaybetmek demek.

Denemede süre kaydı tutulduğunda, hangi soru tipinin gereğinden uzun sürdüğü görülüyor. O tip için ek pratik planlanıyor.

Dördüncü boyut, boş bırakılan sorular. Kimyada boş oranı yüksek ve bunun sebebi genelde konuya hiç çalışılmamış olması.

Bu durumda analiz değil plan değişikliği gerekiyor. Hiç çalışılmamış bir blok, analizle kapanmıyor.

Bu yaklaşımın işlemesi için bir koşul var: kayıtların düzenli tutulması.

Tek bir denemeden çıkarılan sonuç güvenilir değil. En az beş denemenin eğilimi alınmalı ve karar ona göre verilmeli.

Kayıt tutmak fazladan bir iş gibi görünüyor ama haftada beş dakika alıyor. Karşılığında, çalışma süresinin nereye gideceği tahminle değil veriyle belirleniyor.

Bu fark dokuz aylık bir hazırlıkta birikiyor. Yanlış yere harcanan her hafta, doğru yere harcanmış bir haftanın kaybı anlamına geliyor.

Beşinci boyut, ezber ve hesap sorularının oranı. Kimya testinde bu oran yaklaşık yarı yarıya.

Yanlışların tamamı tek bir tarafta toplanıyorsa, çalışma dengesi bozulmuş demektir ve program buna göre ayarlanmalı.

Hangi konudan başlanmalı? #

Kimya birikimli bir ders ve sıra ön koşul ilişkisine göre kurulmalı.

Atom ve periyodik sistemle başlanıyor. Bu blok bağ, etkileşim ve tepkime konularının tamamının temeli.

Ardından mol kavramı ve stokiyometri geliyor. Hesap konularının tamamı buna dayanıyor.

Organik kimya ise bağımsız; baştan da sonradan da çalışılabiliyor. Kimyada genel olarak tıkanan bir öğrenci için organikle başlamak, erken bir kazanç sağlıyor.

Denge ve asit-baz sona bırakılmalı, çünkü ikisi de hem hesap hem kavram yükü taşıyor ve önceki konuların oturmuş olmasını gerektiriyor.

Konuların hangisinin ezber hangisinin mantık istediği kimyada ezber mi mantık mı yazısında; haftalık planın bütünü için haftalık çalışma programı nasıl hazırlanır, hazırlığın çerçevesi için YKS hazırlık rehberi yazısına bakabilirsiniz.

Son bir not iki yöntemin birlikte yürütülmesi üzerine.

Günlük kısa tekrar ile haftalık blok aynı programda yan yana durmalı. Biri diğerinin yerine geçmiyor.

Yalnızca blok çalışan öğrenci ezber konularını unutuyor; yalnızca günlük tekrar yapan öğrenci hesap konularını hiç çalışmamış oluyor.

Kimya çalışmasının özeti:

• Ezber tarafı her gün 15 dakika, hesap tarafı haftada iki blok
• Periyodik sistemde dört eğilim öğrenilir, element ezberlenmez
• Tepkimeler dört tipe indirgenir
• Mol kavramı atlanmaz; üstteki üç konunun tamamı ona dayanır