Kimyada Ezber mi Mantık mı? Hangi Konu Nasıl Çalışılır?

Kimyaya başlarken en sık duyulan cümle: "Bu ders tamamen ezber." Bu tespit, dersten erken vazgeçmenin de en yaygın gerekçesi. Kimyada ezber mi mantık mı sorusunun cevabı ise ikisinin arasında ve dağılım sanılandan farklı.

İki yaklaşımın karşılaştırması #

Tablodaki dördüncü satır, kararın büyük kısmını veriyor. Ezberlenen bir bilgi unutulduğunda kaybediliyor; kuralla öğrenilen bilgi yeniden çıkarılabiliyor.

Ancak bu, her şeyin kuralla öğrenileceği anlamına gelmiyor. Bazı bilgiler tanım gereği verilmiş ve türetilemiyor.

Ezber sanılan ama kurallı olan konular #

Kimyanın "ezber" ünü, büyük ölçüde bu gruptan geliyor. Üç örnek yeterli.

Periyodik sistem. Yüz elementin özelliğini ezberlemek imkânsız görünüyor ve gerçekten imkânsız. Ama gerekli de değil.

Dört eğilim öğrenildiğinde iki element karşılaştırılabiliyor: atom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi, elektronegatiflik ve metalik özellik. Dördü de tabloda yönlü değişiyor.

Bu dört kuralın öğrenilmesi bir saat sürüyor ve yüzlerce karşılaştırmayı karşılıyor.

Organik kimya. Bileşik isimleri sonsuz görünüyor. Ama adlandırma kurallı: ana zincir, dallanma, fonksiyonel grup.

Kural öğrenildiğinde daha önce görülmemiş bir bileşik de adlandırılabiliyor. Ezberlenecek şey isim listesi değil, yedi sekiz fonksiyonel grubun yapısı.

Tepkime tipleri. Her tepkime ayrı ezberleniyor sanılıyor. Oysa tepkimeler sınırlı sayıda tipe giriyor: yanma, nötrleşme, çökelme, indirgenme-yükseltgenme.

Tip tanındığında ürün tahmin edilebiliyor. Bu, tek tek denklem ezberlemekten çok daha az yük.

Gerçekten ezber isteyen konular #

Her şey kurala indirgenemiyor. Bazı bilgiler doğrudan hatırlanmak zorunda ve bu listenin kısa olması iyi haber.

• İyon adları ve yükleri: sülfat, nitrat, karbonat, fosfat ve benzerleri
• Çözünürlük kuralları: hangi tuz suda çözünür, hangisi çökelir
• Sık kullanılan sabitler: Avogadro sayısı, normal koşullardaki molar hacim
• Kuvvetli asit ve bazlar: sayıları az, listeleri sabit
• Fonksiyonel grupların yapısı: alkol, aldehit, keton, karboksilik asit

Bu beş başlık, kimyadaki gerçek ezber yükünün tamamına yakını. Bir kâğıda sığacak kadar kısa.

Listenin kısalığı önemli bir sonuç doğuruyor: kimya, ezber yükü nedeniyle vazgeçilecek bir ders değil. Vazgeçilme sebebi ezber miktarı değil, yanlış yöntemle çalışılması.

Hesap konuları bu tartışmanın neresinde? #

Mol, gazlar, çözeltiler, denge ve elektrokimya ne ezber ne kural; bunlar doğrudan hesap konuları.

Bu grup matematik gibi çalışılıyor. Formül bilinmesi yetmiyor, uygulanması gerekiyor ve uygulama yalnızca soru çözerek gelişiyor.

Burada yapılan en yaygın hata, hesap konularını okuyarak çalışmak. Denge konusunu okuyup anlayan bir öğrenci, denge sorusunu çözemeyebiliyor.

İkinci yaygın hata, mol kavramını hafife almak. Bu başlık doğrudan az soru getiriyor ama üstteki dört konunun tamamında kullanılıyor.

Yani mol kavramındaki eksik, dört konuyu birden kapatıyor. Hesap tarafında atlanamayacak tek konu bu.

Konu konu hangi yöntem? #

Aşağıdaki tablo, her konunun hangi yöntemle çalışılacağını özetliyor.

Son sütun, çalışma düzenini doğrudan belirliyor. Günlük kısa tekrar isteyen konular haftada bir kez uzun çalışıldığında unutuluyor.

Haftalık blok isteyen konular ise günde on beş dakikayla ilerlemiyor; bir konuyu bitirmek için kesintisiz bir saat gerekiyor.

Bu ikisini karıştırmak, kimyada tıkanmanın en yaygın sebebi. İki yöntem aynı programda yan yana durmalı, birbirinin yerine değil.

Kimyada ezber mi mantık mı: soru tipine göre ne değişiyor? #

Ayrım yalnızca çalışma biçimini değil, soru çözümünde izlenecek yolu da belirliyor.

Ezber tabanlı bir soru geldiğinde yapılacak iş hatırlamak. Bilgi varsa soru çözülüyor, yoksa çözülmüyor; arada bir yol yok.

Bu tip sorularda uzun süre harcamak anlamsız. Bilgi yoksa otuz saniye içinde geçilmeli.

Kural tabanlı bir soruda ise durum farklı. Bilgi hatırlanmasa bile kural uygulanarak sonuca varılabiliyor.

Periyodik sistem soruları bunun tipik örneği. İki elementin yarıçapı karşılaştırılıyorsa, tablodaki konumlarından çıkarım yapılabiliyor.

Organik kimyada da aynı durum geçerli. Bir bileşiğin adı hatırlanmasa bile adlandırma kuralıyla yeniden kurulabiliyor.

Hesap tabanlı sorularda ise üçüncü bir yol izleniyor. Burada ne hatırlama ne kural yeterli; işlem yapılması gerekiyor.

Bu sorularda süre yönetimi kritik. Uzun bir stokiyometri sorusu üç dört dakika alabiliyor ve bu, iki kısa sorunun süresi.

Pratik bir karar kuralı şöyle: hesap sorusuna başlamadan önce kaç adım gerektiğine bakın. Üç adımdan fazlaysa işaretleyip geçin, süre kalırsa dönün.

Soru tipini tanımak da ayrı bir beceri ve çıkmış soru çözerek gelişiyor. Sorunun ilk cümlesi genelde hangi tipte olduğunu söylüyor.

"Aşağıdakilerden hangisi doğrudur" biçiminde başlayan sorular çoğunlukla ezber ya da kural tabanlı. Sayısal veri içeren sorular ise hesap tabanlı.

Bu ayrım sınav anında hangi soruya ne kadar süre ayrılacağını belirliyor ve kimya testinde en çok net kazandıran karar bu.

Üç tipin dağılımı da bilinmeli. TYT kimyada hesap soruları azınlıkta; AYT'de ise yaklaşık yarısı hesap tabanlı.

Bu fark, iki test için farklı bir sınav stratejisi gerektiriyor. TYT kimyada hızlı ilerlenebilirken, AYT kimyada süre planlaması yapılmalı.

Kimyada ezber mi mantık mı: iki yaklaşımın sınavdaki maliyeti #

Karar yalnızca çalışma biçimini değil, sınav anındaki davranışı da etkiliyor ve bu maliyet genelde hesaba katılmıyor.

Ezberle çalışan bir öğrenci, sınavda bilgiyi ya hatırlıyor ya hatırlamıyor. Arada bir yol yok ve hatırlamadığında soru kayıp.

Kuralla çalışan öğrenci ise hatırlamadığında bile yeniden kurabiliyor. Bu, sınav kaygısının yüksek olduğu anlarda özellikle değerli.

Kaygı, hatırlamayı doğrudan zorlaştırıyor. Ezberlenmiş bilgi kaygı altında daha kolay kayboluyor; kural ise adım adım yeniden işletilebiliyor.

İkinci maliyet süre tarafında. Ezberlenmiş bilgi hızlı geliyor; kural uygulaması birkaç saniye daha uzun sürüyor.

Bu, kural yaklaşımının tek dezavantajı. Ancak fark saniyelerle ölçülüyor ve soru kaybetmekle karşılaştırıldığında önemsiz kalıyor.

Üçüncü maliyet, hazırlık süresinde. Kural öğrenmek ezberlemekten daha uzun sürüyor.

Periyodik sistemin dört eğilimini anlamak bir saat alıyor; yirmi element özelliğini ezberlemek on beş dakika.

Ancak ezberlenen yirmi özellik, üç hafta sonra unutuluyor ve yeniden ezberlenmesi gerekiyor. Kural ise bir kez öğreniliyor.

Dokuz aylık bir hazırlıkta bu fark birikiyor. Üç haftada bir tekrarlanan bir ezber, toplamda kural öğrenmekten çok daha fazla süre alıyor.

Dördüncü maliyet, yeni soru tiplerinde ortaya çıkıyor. Ezber, yalnızca daha önce görülmüş soruyu çözüyor.

Kural ise görülmemiş bir soruyu da çözebiliyor ve sınavda her zaman görülmemiş sorular bulunuyor.

Bu dört maliyet birlikte düşünüldüğünde, kural yaklaşımının üstünlüğü netleşiyor. Ezber, yalnızca kurala indirgenemeyen bilgiler için kalıyor.

Bu yaklaşımın işlemesi için bir koşul var: kayıtların düzenli tutulması.

Tek bir denemeden çıkarılan sonuç güvenilir değil. En az beş denemenin eğilimi alınmalı ve karar ona göre verilmeli.

Kayıt tutmak fazladan bir iş gibi görünüyor ama haftada beş dakika alıyor. Karşılığında, çalışma süresinin nereye gideceği tahminle değil veriyle belirleniyor.

Bu fark dokuz aylık bir hazırlıkta birikiyor. Yanlış yere harcanan her hafta, doğru yere harcanmış bir haftanın kaybı anlamına geliyor.

Beşinci bir maliyet daha var: motivasyon tarafında.

Ezberle çalışan öğrenci, unuttuğunu fark ettiğinde dersten soğuyor. Emek verdiği bilginin kaybolması, çalışmayı anlamsız gösteriyor.

Kuralla çalışan öğrenci ise unuttuğunda bile yeniden kurabildiğini görüyor ve bu, derse olan güveni artırıyor.

Bu psikolojik boyut, dokuz aylık bir hazırlıkta göründüğünden daha belirleyici oluyor.

Karar nasıl uygulanır? #

Pratikte yapılacak iş şu: konu listesini yukarıdaki tabloya göre ikiye ayırın.

Günlük tekrar grubunu tek bir kâğıda toplayın ve her gün on beş dakika kapalı kitap çalışın. Bu grup sınav yaklaştıkça yeniden çalışılması gereken bir yük olmaktan çıkıyor.

Haftalık blok grubunu programa iki oturum olarak yerleştirin. Her oturumda tek bir konu, anlatım ve ardından en az iki katı sürede soru.

Bu ayrım yapıldığında kimya, "çalışsam da olmuyor" dersi olmaktan çıkıyor. Çünkü sorun çalışma miktarında değil, iki farklı işe aynı aletin kullanılmasındaydı.

Konuların soru dağılımı ve hangisine ne kadar süre ayrılacağı kimya konuları ve soru dağılımı yazısında, günlük ve haftalık düzenin kurulması kimya nasıl çalışılır yazısında. Tekrar aralıklarının nasıl belirleneceği konu tekrarı nasıl yapılır yazısında; hazırlığın çerçevesi için YKS hazırlık rehberi yazısına bakabilirsiniz.

Son bir not bu ayrımın diğer derslere aktarılması üzerine.

Ezber ile kural ayrımı yalnızca kimyaya özgü değil. Biyolojide, fizikte ve hatta tarihte aynı soru sorulabiliyor.

"Bu bilgi başka bir bilgiden çıkarılabilir mi?" sorusu, her derste ezber yükünü azaltan bir filtre işlevi görüyor.

Bu alışkanlık bir kez kurulduğunda tüm derslerde işliyor ve toplam çalışma yükünü belirgin biçimde hafifletiyor.

Karar ölçütünün özeti:

• Bilgi başka bir bilgiden çıkarılabiliyorsa ezberlenmez
• Çıkarılamıyorsa ezberlenir ve günlük tekrara girer
• Gerçek ezber listesi tek kâğıda sığar
• Hesap konuları ne ezber ne kural; soru çözerek öğrenilir